تغذیه و خلق و خو چه ارتباطی دارند؟
رابطه تغذیه و خلق و خو از جمله موضوعهای جذاب و پیچیده علم تغذیه است كه تا به حال كمتر مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. رابطه تغذیه و الگوی غذایی با خلق و خو و عملكرد مغزی همواره مورد توجه بوده است اما بیشتر یافتهها در این زمینه از پژوهشهای تجربی روی حیوانات آزمایشگاهی حاصل شده و دادههای انسانی بسیار اندكی موجود است كه در دورههای زمانی كوتاه مدتی انجام شدهاند.
خو را ما طبق عادت خودمان اضافه كردهایم. و خلق حالت روحی افراد است. كه مثل برخی موارد روانشناختی تعریف روشنی ندارد؛ مانند هوش و دانایی كه تعریف روشن و مشخصی ندارند.خلق و خو تجلی ارتباطی است. كه هر كس میتواند از خود بروز دهد؛ مثلا افرادی كه استرس دارند، پرخاشگر هستند. میل به تهاجم كه در برخی كودكان و بزرگسالان وجود دارد، نمایانگر تغییرات شگرفی است كه در روح و روان افراد میتواند به صورتی كه گفته شد ظاهر شود.
یكی از موضوعات مورد بحث و در عین حال جذاب و پیچیده، رابطه تغذیه و خلق خوست كه با وجود پیچیدگی، كمترین هزینه برای آن صورت میگیرد. و كمتر مورد بحث و ارزیابی قرار گرفته است.مبنای نظریه این ارتباط از آنجا به دست آمده است. كه تنظیم كنندههای عصبی در مغز یا همان ناقلهای شیمیایی پیامهای عصبی (نوروترانسمیترها) از مواد مغذی تولید میشوند. و تغییراتی كه در مقدار دریافت مواد مغذی رژیم غذایی داده میشود. میتواند در سطوح مغزی این ناقلهای شیمیایی از جمله سروتونین و استیل كولین تغییر ایجاد كند.
نقش برخی مواد غیرمغذی در عملكرد مغزی
از سوی دیگر، نقش برخی مواد غیرمغذی در عملكرد مغزی، نظیر قدرت تمركز و حافظه كوتاه مدت مورد توجه بوده است. از جمله این مواد میتوان به متیل گزانتینها اشاره كرد كه شامل كافئین، تئوفیلین و تئوبرومین هستند و به ترتیب در قهوه، چای و كاكائو وجود دارند و میتوانند قدرت تمركز و حضور ذهن افراد را افزایش دهند.تنظیم كننده اصلی رفتار، خلق و یادگیری به نوعی تحت تاثیر تغذیه، نحوه مصرف موادغذایی و نوع الگوی تغذیه فرد قرار میگیرد.
در این زمینه بسیاری از تحقیقات حیوانی بوده و به دلایل اخلاقی و پیچیدگی انسان، یافتههای كمی در مورد تحقیقات انسانی در دست است؛ به همین دلیل بعضی از بحثهایی كه میشود تعمیم نتایج مطالعات حیوانی به انسانی است. و نمیتوان آنها را به صورت قطعی بیان كرد. ضمن اینكه مراكز عصبی انسان به مراتب توسعه یافتهتر و پیچیدهتر است. و مراكز مختلفی در این حیطه دخیل هستند.
تاثیر كربوهیدراتها بر رفتار آدمی
كربوهیدراتها باعث تولید نوروهورمون سروتونین در مغز میشوند. كه وظیفه آن تنظیم خواب، تقویت خلق و رهایی از افسردگی است و با خوردن كربوهیدراتها یا به اصطلاح عام، همان شیرینیها، نوعی احساس آرامش و رضایتمندی در افراد ایجاد میشود. كه این احساسات در برخی مواقع بیشتر است؛ به ویژه زمانی كه یك غذای شیرین همراه با چربی باشد.
مشخص شده است كه مصرف غذای حاوی كربوهیدرات سبب رها سازی ناقل شیمیایی سروتونین در مغز میشود. و به دنبال آن فرد احساس خوشایندی پیدا میكند. از سوی دیگر، كیفیت و عمق خواب نیز توسط سروتونین بهبود مییابد.
چرا با وجود آثار مثبت شیرینیها بر انسان، بسیاری افراد از شیرینی میگریزند و گرایش به مواد شور و ترش دارند؟
بسیاری از افرد سر خود رژیم میگیرند و در این رژیم خود خواسته شیرینیها را حذف میكنند؛ چون فكر میكنند خوردن شیرینی موجب چاقی میشود، در حالی كه تاریخ تكامل انسان نشان میدهد. آدمی گرایش بسیاری به شیرینیها دارد و وقتی شیرینی میخورد. احساس خوشایندی داشته و مریض نمیشود؛ و به عكس زمانی كه با گیاه ناشناختهای كه ترش یا تلخ بود مواجه میشدند ناراحتی در آنها دیده میشد و احساس خوبی نداشتند.
در نیمه دوم سیكل قاعدگی زنان، در افراد مبتلا به پرخوری عصبی و نیز مبتلایان به افسردگی فصلی نیز این تمایل به خوردن شیرینیها وجود دارد. علاوه بر شیرینیها، چربیها نیز در بهبود خلق و رفتار آدمی نقش دارند. ولی فرایند عمل آنها با شیرینیها متفاوت است. و ناقلهای شیمیایی كه پس از خوردن چربیها در مغز ترشح میشوند از خانواده مواد شبه تریاكی هستند. عملكرد این مواد شیمیایی در مغز شبیه تریاك است و در كاهش درد نیز نقش دارند. اما در مورد شكلات، یافتههای موجود نشان میدهد كه پس از خوردن شكلات، تركیبی به نام فنیل اتیل آمین در مغز تولید میشود. كه حس خوشایندی در فرد ایجاد میكند و این پدیده در زنان به دلیل تغییرات طبیعی در ترشح هورمونهای جنسی (به ویژه پروژسترون) در نیمه دوم سیكل ماهانه بارزتر است.
تاثیر گیاهخواری و گوشتخواری در رفتار افراد
گوشتها آندروژنها را در خود جمع میكنند و در گوشت گوسفند نیز استروژن و برخی تركیبات شیمیایی است كه در غذای دام وارد میشوند. این غذاها حاوی این هورمونها هستند كه در بدن میمانند.مطالعات نشان میدهد افرادی كه غذاهای گیاهی میخورند، حالات ملایمتری از آنها گزارش شده و شاید یكی از دلایل این روند، افزودهها و مواد شیمیایی است كه در خوراك دام و بستهبندیهای مواد غذایی وجود دارد كه روی خلق و خو اثر میگذارند.
طی پژوهشی مشخص شد میزان غلظت روی سرم در افراد افسرده مانند افراد سالم است. از سوی دیگر، طی مطالعهای روی دانشجویان دختر دانشگاه اهواز مشاهده شد كه دریافت عنصر روی در رژیم غذایی افراد افسرده حدود نصف دریافت افراد سالم است.
متاسفانه، جوانان و نوجوانان امروز گرایش بسیاری به فست فودها دارند. شاید نتوان نگاه سیاه و سفید داشت. و مسئلهای را كاملا رد یا تائید كرد. آموزش در این زمینه هم احتمالا نتیجهای نخواهد داشت؛ زیرا این مواد غذایی جذاب هستند. و تجارت هم از آن حمایت میكند. اما توصیه علمی و دوستانه این است. كه در حد متعادل از این فستفودها استفاده شود؛ مثلا ماهانه یا هفتگی، نه به صورت مرتب و روزانه و اینكه جوانان به سمت مواد طبیعی میوهها و سبزیها بروند و همچنین مایعات بیشتری مصرف كنند. ما ایرانیها در گذشته عادات خوبی داشتیم و آن پذیرایی از میهمان با شربت آب لیمو بود. اما متاسفانه، امروزه نوشابه و آب میوههای تجاری و مضر جایگزین آن شده است.
بیشتر بدانید : آنتیاكسیدانها و چگونگی عملکردشان
هر چه تغذیه متعادل، متناسب و متنوعتر باشد. طبیعتا ماشین بدن كه از شگفتانگیزترین و پیچیدهترین دستاوردهای خداوند است، بهتر به فعالیت میپردازد.
وی با اشاره به تحولاتی كه در صنایع غذایی ایجاد شده و ما ایرانیها را از سنتهایمان دور كرده است. تحولات ایجاد شده در صنایع غذایی، گسترش ارتباطات بین كشورها و ملتها و رشد ارتباطات فرامرزی، تغییراتی را در عادات غذایی افراد جامعه به وجود آورده است. و متاسفانه سنت شكنیهای بسیاری از سوی ما ایرانیان مشاهده میشود. همچنین دیگر از سفرههای خاطرهانگیز و سنتی خبری نیست. و گرایش به فست فودها و چیپس و پنیری كه پر از چربی اشباع شده و فاقد مواد مغذی است. و فقط معده را انباشته میكند و ذائقه را نوازش میدهد، بیشتر شده است.
وقتی كمبود ویتامینهای گروه B كه قسمتی از آنها سوخت بدن، مغز و اعصاب را تامین میكنند. جبران نشود، طبیعتا تحریكات عصبی ایجاد خواهند شد. مثلا اگر ویتامین B به بدن نرسد. در نتیجه سنتز پروتئینها دچار اختلال خواهد شد و پروتئین كافی به بدن نمیرسد. در نتیجه سیستم دفاعی در برابر عوامل بیماریزا نمیتواند واكنش درستی نشان دهد و طبیعتا سیستمی كه باید حافظ منافع سلامتی افراد باشد. دچار سردرگمی میشود و به جای حمله به دشمن، به خود بدن حمله میكند.
عدم مصرف مواد حاوی آهن و بروز كم خونی موجب بیحوصلگی، پرخاشگری و كمتحملی میشود.
دکتر رضا اطمینانی
متخصص تغذیه اصفهان
دکتر رضا اطمینانی با ارائه روش های اصولی در تغذیه و میزان و نحوه غذا خوردن افراد می تواند نقش مهمی در رسیدن افراد به سلامت جسمی و روحی داشته باشد.
جهت مشاهده پیج اینستاگرام دکتر رضا اطمینانی پزشک متخصص تغذیه و رژیم درمانی اصفهان کلیک کنید.